پستانداران
مقدمه
نشانههاي مشخص پستانداران _ يعني مو ، غدد شيرده و خونِ گرم _ آثاري در فسيلها باقي نميگذارند. لذا تشخيص اولين گونههايي كه احتمالاً خون گرم بودهاند و يا در جهت پستانداران شدن تحول يافتهاند، از روي سنگوارهها دشوار است. تعدادي از دانشمندان معتقدند كه اندوترمي در چند مورد و بين گروههاي مختلف دايناسورها به وجود آمده است. برخي از دانشمندان بر اين باورند كه در اين امر احتمالاً پستانداران تخمگذار و جفتداران از خزندههاي كاملاً مجزا متحول شدند.
باري، حدود 200 ميليون سال پيش در ميان دايناسورها گروهي دگرديسي مورد بحث را به اتمام رسانيد. فسيل يك حيوان كه فقط 10 سانيمتر طول داشت و تا حدودي مانند حشرهخور بود، در سال 1967 در افريقاي جنوبي كشف شد و اين قديميترين نمونه پستانداري است كه تا به حال كشف شده است. در همين دوره توسعه دايناسورها نيز آغاز شد و عاقبت نفوذ كامل اين خزندگان به همه جا پراكنش يافت، اما فقط در ساعات روز. پستانداران را همانا خونگرم بودنشان نجات داد، زيرا به آنها اين امكان را داد كه شب هنگام و وقتي كه دايناسورها بيحركت يا بطئي الانتقال بودند فعاليت زيستي خود را دنبال كنند. اين پستانداران حدود 150 ميليون سال بدين نحو دوام آوردند و عاقبت (و باز هم به واسطه خونگرم بودن ) پس از فاجعه پايان دوره كرتاسه، بيشتر عرصه كره زمين و مجموعه مواهب طبيعي آن متعلق به آنها شد.
مشخصات پستانداران
پستاندارن بر اساس شيوه رشد جنين به سه گروه تقسيم ميشوند.
پستانداران تخمگذار: (از قبيل اكيدنه و پلاتي پوس ) اين پستانداران مانند اجدادشان خزندگان، تخم ميگذارند ولي نوزاد خود را شير ميدهند.
پستانداران كيسهدار: ( از قبيل كانگارو، كوالا، گلايدر، گرگ تاسماني ) اين پستانداران زنده زا هستند ولي به علت نبودن جفت در رحم، جنين پس از شكل گيري، از دستگاه تناسلي مادر بيرون ميآيد و در كيسهاي كه در زير شكم يا بين پاها قرار دارد مستقر ميشود و دوران جنيني خود را در آن ميگذارند.
پستانداران جفتدار: ( تمام گونههاي پستانداران ايران ) اين پستانداران زنده زا هستند و جنين در رحم به وسيله جفت با بدن مادر ارتباط دارد.
به طور كلي پستانـداران داراي اكثـر ويژگيهاي زير هستند :
اسكلت استخواني دارند.
بچه زا هستند.
نوزاد خود را با پستان شير ميدهند.
بدنشان از مو پوشيده شده است.
جهار دست و پا دارند كه هر كدام 5 انگشت دارد.
خونگرماند (در هواي گرم و سرد درجه حرارت بدنشان ثابت است).
آروارة پائين به جمجمه متصل است (قادرند غذا را بجوند).
مغز بزرگ و پيشرفتهاي دارند و قدرت يادگيري در آنها زياد است.
خصوصيات فوق در بسياري از پستانداران مشاهده ميشود. ولي در اندامهاي برخي از پستانداران جهت تطايق با محيط تغييراتي ايجاد شده است. براي مثال در خفاشها دستها به منظور پرواز به صورت بال در آمدهاند. در فُكها كه آبزي هستند پاها به صورت بالة شنا تغيير شكل يافته است. نهنگها و دلفينها فاقد مو، لاله گوش و پا هستند و دم به صورت بالهاي پهن و افقي در آمده است (ولي مانند ساير پستانداران خونگرم هستند، بچه ميزايند و نوزاد خود را در آب با پستان شير ميدهند و براي نفس كشيدن به سطح آب ميآيند).
در سم داران به منظور سرعت بيشتر در دويدن تعداد انگشتان كاهش يافته، به طوري كه در گور فقط يك انگشت كه ناخن آن به صورت سم در آمده است وجود دارد. در بعضي از پستانداران نظير برخي خفاشها، خارپشتها و يا جوندگاني نظير اشگول براي جلوگيري از اتلاف انرژي، دماي بدن در فصل سرما به شدت كاهش مييابد و حيوان در حالتي شبيه بيهوشي به خواب زمستاني فرو ميرود.
پستانداران در فرآيند تكامل پيشرفتهترين موجودات هستند و از نظر تنوع، شكل، رنگ و الگوهاي رفتاري از ساير ردههاي حيوانات متمايز و برترند. پستانداران خود را با محيطهاي مختلف كاملاً تطابق دادهاند. از قطب شمال تا مناطق گرم استوائي وجود دارند و از بهترين تكنيكهاي شنا، حفاري، دويدن و پرواز برخودارند.
کتاب راهنمای صحرایی پستانداران-دکتر همشمگ ضیایی
راسته گوشتخواران ORDER CARNIVORA
اين راسته شامل پستانداراني با جثه و شكلهاي مختلف است، از راسوي 25 گرمي تا خرس قهوهاي 250 كيلويي را دربر ميگيرد (زيرگونه خرس قهوهاي بنام گريزلي كه در آلاسكا زندگي ميكند 780 كيلوگرم وزن دارد). غذاي اصلي اكثر آنها را گوشت تشكيل ميدهد، ولي برخي مانند خرسها همه چيزخوارند و قسمت اعظم غذاي آنها از مواد گياهي است (پانداي غول پيكر از گياه خيزران تغذيه ميكند). دندانهاي گوشتخواران مهمترين اسلحه آنها است كه براي گرفتن طعمه و بريدن گوشت تغييرشكل يافته است، دندانهاي هر طرف آرواره شامل سه دندان پيشين، يك دندان نيش بسيار بلند و مخروطي شكل است. دندانهاي پيش آسيا و آسيا با تعداد متفاوت است، حداقل يكي از اين دندانها كه گوشتبُر (كارناسيال) ناميده ميشوند براي بريدن گوشت تغييراتي يافته و به صورت تيغه مانند درآمده است. اين دندانها در گربهسانان كه رژيم غذايي آنها بيشتر گوشت است تغيير زيادتري يافته، ولي در حيوانات همه چيزخوار نظير خرس پهنتر است. گوشتخواران قادر به جويدن كامل غذا نيستند و آن را ميبلعند. (خرسها و راكونها مستثني هستند). برخي از گوشتخواران مانند سگسانان و گربهسانان پنجهرو هستند ولي عدهاي ديگر نظير خرسها كفرو بوده و مانند انسان پاشنه پاها را روي زمين ميگذارند.
به علت اين كه گوشتخواران تا نزديك زايمان بايد تحرك و چالاكي لازم را براي شكار حيوانات داشته باشند بنابراين مدت آبستني در اكثر آنها بسيار كوتاه است، بچهها غالباً در زمان تولد نارس، كور و بيدفاع هستند. ولي به صورت جدي توسط مادر و در برخي (نظير شيرها) با همكاري پدر، مراقبت و محافظت ميشوند. ميزان مرگ و مير در بين بچهها بسيار بالا است و غالباً فقط يك بچه به حيات خود ادامه ميدهد.
اكثر گوشتخواران زندگي مخفي و شبانه دارند. در گوشتخواراني نظير گربهسانان كه استتار امري حياتي است پوست بدن از خالها و نوارها پوشيده شده است.
گوشتخواران معمولاً به صورت انفرادي زندگي ميكنند. تعداد آنها نسبت به طعمههايشان بسيار كم است، بنابراين مشاهده مستقيم آنها بسيار مشكل است. براي آگاهي از وجود آنها مطالعه ردپاها، فضولات و باقيماندههاي غذا بسيار مفيد است. همچنين در مناطقي كه تردد اتومبيل ميسر باشد ميتوان با استفاده از چراغ اتومبيل و يا چراغ قوههاي قوي در طول شب آنها را مشاهده كرد. اين امكان در شبهاي تاريك و بدون نور ماه كه درخشش چشمهاي آنها از فاصلههاي دور قابل رؤيت است، افزايش مييابد. استفاده از دوربينهاي تلهاي و نصب دستگاههاي ردياب بر روي گوشتخواران كه به تازگي در پروژه حفاظت از يوز آسيائي مورد استفاده قرار گرفته است ميتواند در مطالعه آنها بسيار مؤثر واقع شود.
کتاب راهنمای صحرایی پستانداران ایران-مهندس هوشنگ ضیایی
